RTI સંબંધિત સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંસ્થા સેન્ટ્રલ ઇન્ફોર્મેશન કમિશન છેલ્લા એક મહિનાથી ચીફ કમિશનર વિના કામ કરી રહી હતી. અને આજે જ એટલે કે સોમવારે સવારે 11 વાગ્યે હીરાલાલ સામરિયાએ કેન્દ્રીય મુખ્ય માહિતી કમિશનર તરીકે શપથ લીધા છે.
સેન્ટ્રલ ઇન્ફોર્મેશન કમિશનના મુખ્ય કમિશનર યશોવર્ધન સિંહ રાઠોડ 3 ઓક્ટોબર, 2023ના રોજ આ પદ પરથી નિવૃત્ત થયા ત્યારથી આ પદ ખાલી હતું. એટલું જ નહીં, કેન્દ્રીય માહિતી આયોગના અન્ય ચાર કમિશનર 6ઠ્ઠી નવેમ્બરે નિવૃત્ત થઈ રહ્યા છે.
માહિતી આયોગમાં મુખ્ય માહિતી કમિશનર અને 10 માહિતી કમિશનરનો સમાવેશ થાય છે. એટલે કે કુલ 11 લોકોનો સ્ટાફ છે.
આ માહિતી આયોગ કેન્દ્ર અને રાજ્યોમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. જેમ કેન્દ્રમાં ચૂંટણી પંચ છે અને રાજ્યોના પોતાના ચૂંટણી પંચ છે.
NGO સાર્થક નાગરિક સંગઠને માહિતી આયોગ પર એક અહેવાલ રજૂ કર્યો છે જેમાં ખુલાસો થયો છે કે દેશભરના છ માહિતી આયોગોમાં મુખ્ય માહિતી કમિશનરની જગ્યાઓ ખાલી છે અને ચાર રાજ્યોના માહિતી આયોગ લાંબા સમયથી કાર્યરત નથી.
સ્ટાફની અછત એટલી બધી છે કે આ વર્ષે 30 જૂન સુધી કેન્દ્ર અને રાજ્યના 27 માહિતી આયોગમાં 3.2 લાખ ફરિયાદો દાખલ કરવામાં આવી છે, જેની કોઈ સુનાવણી પણ થઈ નથી.
ભારત એક એવો દેશ છે જ્યાં માહિતીના અધિકારનો વિશ્વમાં સૌથી વધુ ઉપયોગ થાય છે. આંકડા દર્શાવે છે કે દર વર્ષે 60 લાખ આરટીઆઈ ફાઇલ કરવામાં આવે છે, આવી સ્થિતિમાં જ્યારે આ કમિશન પાસે સ્ટાફ નથી, તો પછી અમે તમારા દ્વારા માંગવામાં આવેલી માહિતી કેવી રીતે મેળવીશું?
ઘણા રાજ્યોમાં ફરિયાદો સાંભળવાનો સરેરાશ સમય એક વર્ષ સુધીનો છે. આનો અર્થ એ છે કે જો સરકાર તમારા પ્રશ્નનો જવાબ આપવા માંગતી નથી અને તમે તેની સામે અપીલ કરો છો, તો તમારે એક વર્ષ રાહ જોવી પડી શકે છે.
કમિશનરની જગ્યા માટે 200 અરજીઓ પર કોઈ નિમણૂક નથી
પરંતુ CIC એટલે કે સેન્ટ્રલ ઇન્ફોર્મેશન કમિશન શું છે અને જો તે આ રીતે નબળું પડતું રહેશે તો તમારા માટે તેનો શું અર્થ થશે?
RTI એક્ટ મુજબ કેન્દ્ર અને રાજ્યોમાં માહિતી આયોગ છે. માહિતી આયોગમાં મુખ્ય માહિતી કમિશનર છે અને તેમની સાથે 10 વધુ કમિશનર છે. એટલે કે કુલ 11 લોકોનો સ્ટાફ છે.
આ માહિતી આયોગ આરટીઆઈ અરજી દાખલ કરનાર કોઈપણ વ્યક્તિની છેલ્લી આશા છે. જો કોઈપણ વિભાગ આરટીઆઈનો જવાબ આપવાનો ઇનકાર કરે છે, તો પછી આરટીઆઈ દાખલ કરનાર વ્યક્તિ માહિતી આયોગનો દરવાજો ખખડાવે છે અને માહિતી આયોગ ફરિયાદ સાંભળે છે અને સંબંધિત વિભાગને માહિતી પ્રદાન કરવા અથવા માહિતી ન આપવા માટે માન્ય કારણો જણાવે છે. આ પોસ્ટ પર કોઈની ગેરહાજરી સામાન્ય લોકોના માહિતી મેળવવાના અધિકાર પર ખતરો છે.
તેવી જ રીતે, રાજ્યોમાં પણ માહિતી આયોગ છે. પરંતુ રાજ્ય માહિતી આયોગની હાલત પણ ખરાબ છે.
ઝારખંડનું માહિતી આયોગ છેલ્લા ત્રણ વર્ષથી કામ કરતું નથી, ત્રિપુરાનું માહિતી આયોગ 27 મહિનાથી અટવાયેલું છે. મિઝોરમનું માહિતી આયોગ આ વર્ષે જૂનથી બંધ છે. કારણ એ છે કે અહીં મુખ્ય માહિતી કમિશનર અને અન્ય માહિતી કમિશનરની નિમણૂક કરવામાં આવી ન હતી.
